Voeding bij kanker: jouw lichaam heeft nu extra steun nodig
Als je kanker hebt, verandert er veel in je lijf. Je lichaam werkt hard om de ziekte te bestrijden, of je nu chemotherapie, radiotherapie of een operatie ondergaat. Hierdoor heeft je lichaam veel energie en bouwstoffen nodig. Goede voeding is dan geen luxe; het is brandstof en reparatiemateriaal voor je cellen en je algehele conditie. Het doel is simpel: zorgen dat je zo sterk mogelijk blijft tijdens de behandeling en dat je zo goed mogelijk herstelt.
Veel mensen maken zich zorgen over gewichtsverlies. Afvallen terwijl je al ziek bent, is zwaar. Je kunt je zwakker voelen en minder zin hebben om dingen te ondernemen. Daarom focussen we op het binnenkrijgen van genoeg calorieën (energie) en eiwitten (bouwstoffen). Dit is de basis van voedingsondersteuning bij kanker.
Waarom is eiwit zo belangrijk tijdens kankerbehandeling?
Eiwitten zijn de bouwstenen van je lichaam. Denk aan spieren, je immuunsysteem en het herstel van beschadigd weefsel. Tijdens de ziekte of behandeling vraag je veel van deze systemen. Als je te weinig eiwitten binnenkrijgt, kan je lichaam spiermassa afbreken. Dat maakt je moe en verhoogt het risico op complicaties.
Hoe zorg je dan voor voldoende eiwitten? Je hoeft geen grote biefstukken te eten als je dat niet kunt verdragen. Kijk naar kleinere, makkelijk te verteren bronnen:
• Een extra scheut melk of yoghurt door je pap of soep.
• Een gekookt eitje bij de lunch.
• Wat kwark of een bakje Skyr tussendoor.
• Stukjes kip, vis of tofu door je groenten.
Het gaat om de verdeling gedurende de dag. Een beetje bij elke maaltijd telt op het eind van de dag flink op.
Omgaan met typische klachten rondom eten
Je bent niet de enige die merkt dat eten ineens anders smaakt, of dat je misselijk wordt bij de gedachte aan eten. Kankerbehandelingen hebben helaas vaak bijwerkingen die de eetlust flink beïnvloeden. Het is belangrijk om te weten dat je niet ‘gewoon’ moet eten alsof er niets aan de hand is. Je past je aan, en dat is slim.
Misselijkheid en braken
Misselijkheid is een van de grootste spelbrekers. Als je misselijk bent, wil je waarschijnlijk licht verteerbaar voedsel. Zware, vette kost schiet er dan meteen in. Wat werkt vaak goed bij misselijkheid bij kanker? Om je hierbij te helpen, is het nuttig om te weten welke voeding ijzerrijk is en hoe je voldoende binnenkrijgt.
###
• Kies voor droge, neutrale dingen. Denk aan toast, beschuit, crackers of een droge boterham.
• Eet kleine beetjes, maar vaker. Een lege maag kan misselijkheid verergeren. Probeer elke twee uur iets kleins te eten.
• Vermijd sterke geuren. Kook op rustige tijden, of vraag iemand anders om te koken als de geur van het eten je tegenstaat. Eet liever koud of op kamertemperatuur voedsel; dat ruikt minder sterk.
• Gember kan helpen. Een kopje (lauwe) gemberthee of een snoepje met echte gember kan soms wonderen doen.
Veranderingen in smaak en geur
Sommige mensen ervaren een metaalsmaak, alsof je op een muntje zuigt. Andere smaken lijken weg te vallen. Dit kan betekenen dat je plotseling een hekel krijgt aan je lievelingseten. Dat is frustrerend, maar wees flexibel.
Probeer smaken te versterken of juist te verzachten:
• Metaalsmaak? Gebruik plastic bestek. Zure toevoegingen zoals citroensap, azijn of augurken bij het eten kunnen die metaalsmaak maskeren.
• Eten smaakt flauw? Gebruik kruiden die je nog wel lekker vindt. Prikkelende specerijen, zoals peper of chili, kunnen helpen de smaakpapillen wakker te schudden.
• Zin in zoet? Gebruik dat moment. Heb je trek in iets zoets? Eet dan een eiwitrijke variant, zoals een smoothie met yoghurt of een vlaflip.
Moeite met slikken of pijn in de mond
Een droge mond of pijnlijke plekjes in de mond (door bijvoorbeeld mucositis na chemo) maken eten tot een uitdaging. Hierbij is de textuur van het eten cruciaal. Het moet soepel naar binnen glijden.
Denk aan zachte, gladde opties:
• Milkshakes en smoothies, aangevuld met eiwitpoeder of kwark.
• Gebonden soepen, zoals pompoensoep of gebonden tomatensoep. Voeg hier een klontje roomboter of een scheutje olie aan toe voor extra energie.
• Gepureerde maaltijden: aardappelpuree met melk en boter, of fijngemixte stoofpotjes.
• Zachte vissoorten zoals kabeljauw, die gemakkelijk uit elkaar vallen.
Tip: maak alles goed smeuïg met extra vloeistof. Een scheutje jus, bouillon of slagroom maakt vast voedsel makkelijker te slikken.
Energie binnenkrijgen als de eetlust ver te zoeken is
Dit is misschien wel de meest voorkomende zorg bij mensen met kanker: ‘Ik kan maar een klein beetje eten, maar ik moet wel sterk blijven.’ Hier moeten we slim mee omgaan. We passen het principe van ‘energie- en eiwitverrijking’ toe. Dit betekent dat je zo veel mogelijk voedingsstoffen in zo min mogelijk volume stopt.
Slimme verrijking van je gewone maaltijden
Je hoeft niet opeens liters te drinken of grote borden te vullen. Kijk hoe je kleine aanpassingen maakt die veel energie en eiwit opleveren:
• Vet toevoegen: Doe een scheutje (olijf)olie over je groenten of aardappelen nadat ze gekookt zijn. Gebruik volvette melkproducten in plaats van magere. Een toefje roomboter op je boterham levert veel energie zonder dat het volume toeneemt.
• Eiwit toevoegen: Roer eiwitpoeder (smaakneutraal) door je koffie, yoghurt of soep. Voeg geraspte kaas toe aan pannenkoekenbeslag.
• Verstop de calorieën: Drink geen water of thee vlak voor de maaltijd. Drink liever na het eten. Water vult je maag zonder energie te leveren. Kies liever voor een kleine beker vruchtensap of een bouillonnetje.
Dit is het moment om te accepteren dat een ‘gezonde’ portie groenten tijdelijk op de tweede plaats komt, als je daardoor niet genoeg energie binnenkrijgt. Prioriteit is nu: calorieën en eiwitten vasthouden.
Omgaan met gewichtsverlies: hoe pak je dat aan?
Gewichtsverlies is een teken dat je lichaam meer verbruikt dan je binnenkrijgt. Als je merkt dat je broeken losser zitten of dat je kleding niet meer lekker zit, is het tijd om actie te ondernemen. En actie betekent hier: calorierijk eten, ook als je eigenlijk geen trek hebt.
Wat kun je doen als je merkt dat je ongewenst afvalt?
• Maak een eetmoment leuk: Lukt het niet om een hele maaltijd te eten? Kies dan momenten waarop je nét iets meer trek hebt. Misschien is dat ’s avonds laat, of juist heel vroeg in de ochtend. Eet wat je lekker vindt op dat specifieke moment.
• Vloeibare voeding als back-up: Voedingsshakes, die je vaak bij de apotheek kunt krijgen (op voorschrift), zijn een reddingsmiddel. Ze bevatten een geconcentreerde mix van alles wat je nodig hebt. Ze zijn klein van volume, maar zitten boordevol energie en eiwit. Dit is een hele praktische tip voor mensen die nauwelijks vast voedsel binnenkrijgen.
• Bewegen met beleid: Dit klinkt tegenstrijdig, maar een klein beetje bewegen (een blokje om, of lichte rekoefeningen) kan je eetlust soms juist prikkelen. Overdrijf niet; luister altijd goed naar je lichaam.
Twijfel je over je gewicht? Houd het bij. Een diëtist kan je helpen met het maken van een persoonlijk plan. Zij kijken naar jouw specifieke situatie en de gevolgen van jouw behandeling.
Hydratatie: drinken is net zo belangrijk als eten
Soms is drinken makkelijker dan eten, zeker als je misselijk bent of pijn hebt bij het slikken. Maar vocht is essentieel. Uitdroging maakt je suf, verhoogt de kans op obstipatie en beïnvloedt je algehele welzijn enorm.
Richtlijn: probeer minimaal 1,5 liter vocht per dag te drinken. Wat telt mee als vocht?
• Water en thee (zonder suiker, als je dat prettig vindt).
• Bouillon (dit levert ook wat zout en mineralen).
• Sapjes, eventueel aangelengd met water.
• Milkshakes en verrijkte drinkvoeding.
Zorg dat je altijd een flesje water of een pakje sap bij de hand hebt. Neem steeds kleine slokjes. Als je merkt dat je veel moet overgeven, neem dan een pauze van drinken en probeer na een half uur weer met kleine beetjes te starten.
Veelgestelde vragen
mag ik nu nog suiker eten?
Ja, suiker levert snelle energie, iets wat je lichaam vaak hard nodig heeft als je te weinig eet. Het advies is wel om de voorkeur te geven aan eiwit- en vetrijke voeding. Gebruik suiker dus slim: combineer een klein beetje suiker met eiwit, bijvoorbeeld door een lepeltje jam op een eiwitrijke boterham te doen.
helpt vitamine C echt tegen vermoeidheid?
Vitamine C is belangrijk voor je immuunsysteem en helpt bij de opname van ijzer. Je kunt het binnenkrijgen via fruit en groenten. Echter, bij ernstige vermoeidheid is het vaak een combinatie van factoren. Een tekort aan calorieën en eiwitten is dan meestal de hoofdveroorzaker. Focus op je hoofdvoeding, dan krijg je de nodige vitamines vaak automatisch binnen.
wat moet ik doen als ik me schuldig voel over eten?
Stel dat je de hele dag alleen maar toast en vla hebt gegeten. Dan kun je je schuldig voelen omdat je ‘niet gezond’ hebt gegeten. Stop daarmee. Dit is geen normale periode. Het enige wat nu telt, is dat je iets binnenkrijgt dat je lijf kan gebruiken. Elk caloriepunt is winst. Wees mild voor jezelf; je doet het goed door te proberen.