Waarom voeding zo belangrijk is bij dementie
Als we het hebben over voeding en dementie, dan bedoelen we niet dat we de ziekte kunnen genezen met een bepaald dieet. Dat is belangrijk om meteen duidelijk te maken. Wat we wél kunnen, is de kwaliteit van leven verbeteren. Goede voeding geeft energie. Energie is nodig om actief te blijven, hoe klein de activiteit ook is. Ook helpt het bij het stabiel houden van het gewicht en de algemene gezondheid. Dit kan soms helpen om onrust te verminderen.
Je lichaam verandert wanneer dementie er is. Soms verandert ook de behoefte aan bepaalde voedingsstoffen. Vergeet niet: het brein heeft brandstof nodig. En die brandstof komt uit wat je eet en drinkt. Als je merkt dat iemand afvalt, dan is dat vaak een alarmsignaal. Meer eten wordt dan een actie die we heel serieus moeten nemen, niet iets waar we ons druk om maken als het één keer gebeurt.
De verbinding tussen het hoofd en de maag
Het is fascinerend hoe nauw ons brein en ons spijsverteringssysteem samenwerken. Bij dementie, of het nu Alzheimer is of een andere vorm, kan het communiceren tussen die twee soms minder goed gaan. Iemand kan bijvoorbeeld de geur of smaak van eten anders ervaren. Of de eetlust verdwijnt plotseling. Dit zijn geen persoonlijke aanvallen; het zijn symptomen van de ziekte. Het is frustrerend als je uren in de keuken hebt gestaan en het bord onaangeroerd blijft.
Herken je dit? Iemand was altijd een grote eter van groenten, maar nu eet hij liever alleen maar een boterham met zoet beleg. Dat is een veelvoorkomend patroon. Je moet soms creatief zijn om de nodige vitamines en eiwitten binnen te krijgen. Het gaat niet meer om perfectie, maar om de basis: genoeg energie en bouwstoffen binnenkrijgen.
Praktische uitdagingen en oplossingen voor voeding bij dementie
De problemen met eten en drinken zijn vaak heel tastbaar. Je loopt tegen concrete obstakels aan. We kijken nu naar wat je kunt doen op die momenten.
Minder trek en gewichtsverlies
Dit is misschien wel de grootste zorg. Iemand verliest interesse in maaltijden. Wat kun je dan proberen om de calorie-inname toch omhoog te krijgen? Je kunt de maaltijden ‘energetisch dichter’ maken. Dit betekent dat je meer calorieën en eiwitten in een kleinere hoeveelheid eten stopt.
Denk aan deze simpele aanpassingen: het aanpassen van je dieet kan een significant verschil maken bij reuma, want voeding bij reuma wat echt helpt wordt steeds duidelijker.
• Voeg een schepje poedermelk toe aan yoghurt of soep. Dit geeft eiwitten zonder veel volume toe te voegen.
• Gebruik volvette melkproducten in plaats van magere varianten. Een dot slagroom of crème fraîche in de aardappelpuree maakt het smakelijker en voedzamer.
• Smeer boterhammen dikker in met pindakaas of leverpastei. Dit zijn makkelijke eiwit- en energieleveranciers.
• Bied tussendoortjes aan die makkelijk te eten zijn, zoals een handje noten of een stukje kaas.
Problemen met kauwen en slikken (dysfagie)
Naarmate dementie vordert, kunnen de spieren die je gebruikt bij het eten minder goed hun werk doen. Dit heet dysfagie, moeite met slikken. Dit is een serieuze zorg, want verslikken kan leiden tot longontsteking. Je ziet misschien dat iemand vaker hoest tijdens of na het eten. Of dat het eten langer in de mond blijft hangen.
Wat is dan de oplossing? Het eten aanpassen in textuur. Dit betekent niet dat het er onsmakelijk uit moet zien. Soms is het fijn om over te gaan op gladde of fijngemalen voeding. Overleg altijd even met een diëtist of logopedist over hoe fijn je moet pureren. Zij kunnen precies aangeven welke dikte nodig is voor de veiligheid. Een vloeibare maaltijd kan bijvoorbeeld soms makkelijker gaan dan een dikke stamppot, net zoals bepaalde voedingstips voor diabetes type 2 kunnen helpen bij het kiezen van de juiste consistentie.
###
Vergeten te eten of drinken
Dit is typisch voor vergeetachtigheid door dementie. Iemand is begonnen met eten, maar vergeet dat hij nog niet klaar is, of hij vergeet halverwege dat hij moet eten. Dit vraagt om structuur en herinnering.
Probeer het volgende:
• Zet duidelijke, vaste eetmomenten. Hou je hier zo goed mogelijk aan.
• Bied het eten aan op een vast tijdstip en blijf erbij. Geef een lichte aanmoediging, bijvoorbeeld: “Zullen we nu even een hapje nemen?”
• Zorg dat de omgeving rustig is. Harde muziek of veel afleiding tijdens het eten maakt het moeilijker om zich op de taak te concentreren.
• Houd de dagelijkse routine van drinken ook vast. Bied elke twee uur een beker aan. Sommige mensen drinken beter als het in een makkelijk vast te houden beker zit, zonder deksel of ingewikkeld rietje.
Omgaan met smaakveranderingen en kieskeurigheid
Het kan zijn dat de smaakpapillen minder goed werken. Zout en zoet worden vaak nog wel goed herkend, terwijl bitterheid soms juist sterker wordt ervaren. Dit verklaart waarom veel mensen met dementie plotseling veel meer suiker of zout in hun eten willen. Of waarom ze plotseling geen koffie meer lusten (dat vaak wat bitter is).
Je kunt hierop inspelen, maar blijf wel kritisch kijken naar de gezondheid. Als iemand heel veel zout wil, probeer dan eerst andere smaken te versterken. Kruiden zoals peterselie, bieslook of een beetje citroensap kunnen veel smaak geven zonder dat je per se veel zout nodig hebt. Bij zoetigheid mag je iets meer toelaten, zeker als het helpt om voldoende calorieën binnen te krijgen. Een klein toetje, zelfs als het ongezond lijkt, kan soms de redding zijn voor een hele maaltijd.
De rol van de omgeving en de sfeer aan tafel
Voeding gaat niet alleen over wat er op het bord ligt. Het gaat ook over de ervaring. Als iemand zich gehaast of beoordeeld voelt, stopt hij met eten. De sfeer is cruciaal bij voeding en dementie.
Denk na over de volgende punten:
• Neem de tijd. Eet zelf ook rustig mee. Geef de ander de tijd om een hap te pakken. Haast werkt averechts.
• Gebruik het juiste servies. Grote, witte borden vallen vaak goed op. Gebruik bestek dat makkelijk vast te houden is. Soms werkt een kleiner bord beter, omdat het minder overweldigend lijkt als er nog veel op ligt.
• Maak het herkenbaar. Bied gerechten aan die vroeger favoriet waren. Nostalgie kan de eetlust prikkelen. Een simpel broodje, zoals vroeger, kan soms wonderen doen als een uitgebreide warme maaltijd te veel gevraagd is.
• Houd het simpel. Te veel keuze is verwarrend. Bied niet drie opties aan. Zeg: “Wil je de kip of de vis?” of nog beter: “Hier is het eten.”
Het is een kunst om de balans te vinden tussen wat nodig is (voeding) en wat de ander op dat moment aankan (de stress rondom eten). Wees mild voor jezelf als het een dag niet lukt. Morgen is er weer een kans.
Supplementen en professionele hulp
Soms lukt het ondanks alle inspanningen niet om voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen via normale voeding. Dan komen supplementen in beeld. Denk hierbij aan drinkvoeding, die je vaak in de supermarkt of apotheek koopt. Dit is geconcentreerde voeding in een klein pakje. Het lijkt op een kleine milkshake.
Het is verstandig om hier niet zomaar zelf mee te beginnen. Overleg dit altijd met de huisarts of de wijkverpleegkundige. Zij kunnen beoordelen of er een tekort is en welke supplementen het beste passen bij de situatie. Soms is een specifiek vitamine- of mineralentekort de oorzaak van bepaalde klachten. Zij kunnen je doorverwijzen naar een gespecialiseerde diëtist die ervaring heeft met geriatrie en dementie. Deze professionals kijken niet alleen naar wat iemand eet, maar ook naar de medicatie en de algemene gezondheidssituatie.
Onthoud goed: het doel is dat de persoon zich zo goed mogelijk voelt en zo lang mogelijk zelfredzaam blijft, ook aan tafel. Elke kleine verbetering in vocht- of calorie-inname is een overwinning.
Veelgestelde vragen
Wat is een goed dieet tegen dementie?
Er bestaat geen specifiek dieet dat dementie geneest. Wel is een patroon van gezonde, gevarieerde voeding belangrijk. Denk aan veel groenten, fruit en volkorenproducten. Focus vooral op het stabiel houden van het gewicht en het voorkomen van ondervoeding door de dag heen.
Mijn vader weigert zijn medicijnen in zijn eten. Wat nu?
Dit is lastig, omdat medicatie essentieel is. Probeer de medicatie eerst op de normale manier aan te bieden, met water. Als dit echt niet lukt, bespreek dit dan onmiddellijk met de arts. Sommige medicijnen mogen niet vermalen of door voedsel gemengd worden. Er moet een veilige oplossing gevonden worden die past bij de slikproblemen.
Hoeveel moet iemand met dementie drinken?
Zorg dat de persoon ongeveer anderhalf tot twee liter vocht per dag binnenkrijgt, tenzij de arts anders adviseert vanwege bijvoorbeeld hartproblemen. Bied water, thee of sap aan op vaste tijden. Dit helpt uitdroging voorkomen, wat verwarring kan verergeren.