Waarom voeding belangrijk is bij Alzheimer
Als we het over de hersenen hebben, denken we snel aan medicatie of ingewikkelde behandelingen. Maar je hersenen hebben brandstof nodig, net als je auto. En de kwaliteit van die brandstof maakt echt verschil. Bij mensen met Alzheimer, of bij beginnende geheugenproblemen, is het vaak zo dat het lichaam minder goed voedingsstoffen opneemt of dat de energiebehoefte verandert.
Je wilt ontstekingen in je lichaam beperken. Ontsteking wordt steeds vaker in verband gebracht met de ontwikkeling van dementie. Door anders te eten, pak je deze ontstekingsprocessen aan. Daarnaast gaat het om het beschermen van de hersencellen tegen ‘oxidatieve stress’. Dat klinkt ingewikkeld, maar het betekent gewoon dat je cellen beschermt tegen schade door vrije radicalen. Denk aan antioxidanten als een soort schild voor je hersenen.
Herken je dit bij jezelf of een ander?
Soms zie je dat mensen met geheugenproblemen ineens minder trek krijgen, of juist heel kieskeurig worden. Misschien vergeten ze maaltijden, of drinken ze te weinig. Dit leidt snel tot gewichtsverlies en ondervoeding, wat de hersenfunctie juist weer negatief beïnvloedt. Het is een vicieuze cirkel. Je ziet bijvoorbeeld dat de hond veel meer eten krijgt dan de persoon zelf, of dat er dagen voorbijgaan zonder echte, voedzame maaltijden. Het herkennen van deze patronen is de eerste stap. Je bent niet de enige die dit lastig vindt om te managen.
De basis: het Mediterrane dieet als voorbeeld
Als we het hebben over hersengezonde voeding, wijzen de meeste onderzoeken naar het patroon van het Mediterrane dieet. Dit is geen streng dieet met punten of restricties. Het is meer een levensstijl. Het gaat om veel verse, onbewerkte producten. Dit is een heel praktische richtlijn voor de dagelijkse maaltijden bij Alzheimer voeding.
Wat houdt dit in de praktijk in? Denk aan:
• Veel groenten en fruit. Probeer elke dag kleur op je bord te hebben. Denk aan bessen (aardbeien, bosbessen) die bomvol antioxidanten zitten.
• Gezonde vetten. Dit is cruciaal. Vervang boter door olijfolie, vooral extra vierge.
• Volkoren producten. Kies voor volkorenbrood, zilvervliesrijst en volkorenpasta. Deze geven langzaam energie af, wat stabieler is voor je hersenen.
• Vis. Minimaal één keer per week vette vis, zoals zalm of makreel. Deze bevatten omega-3 vetzuren, de bouwstenen voor je hersencellen.
• Noten en zaden. Een handje walnoten per dag is een kleine moeite met een groot effect. Ze zijn rijk aan vitamine E, een belangrijke antioxidant.
De superbelangrijke rol van vetten
Ik wil even extra stilstaan bij vetten, want hier maken veel mensen onterecht een fout. Vroeger moest alles vetarm. Nu weten we beter: je hersenen bestaan voor een groot deel uit vet. Ze hebben de juiste vetten nodig om goed te kunnen communiceren.
Omega-3 vetzuren zijn hier de sterren. Je lichaam maakt ze niet zelf aan, dus je móét ze uit voeding halen. De belangrijkste die je nodig hebt, heten DHA en EPA. Die vind je dus in die eerdergenoemde vette vis.
Wat je beter kunt vermijden, zijn de zogenaamde transvetten en te veel verzadigde vetten. Deze zitten vaak in bewerkte snacks, koekjes, kant-en-klare maaltijden en gefrituurd eten. Deze vetten bevorderen juist ontstekingen. Probeer je daar bewust van te zijn als je boodschappen doet. Lees eens een etiket om te zien waar die ongezonde vetten in verstopt zitten.
Hoe ga je om met suiker en bewerkt voedsel?
Dit is vaak het moeilijkste punt. Suiker is een snelle energiebron, maar het zorgt ook voor pieken en dalen in de bloedsuikerspiegel. Dit is niet goed voor de stabiliteit van je hersenen. Voor mensen met Alzheimer kan de drang naar zoetigheid soms toenemen, of juist door verwarring ongezonde keuzes maken.
Beperk dus echt toegevoegde suikers. Dat betekent niet dat je nooit meer een toetje mag. Maar vervang de dagelijkse frisdrank of een pak koekjes liever door een stuk fruit, een bakje magere yoghurt met wat noten, of een smoothie. Als je iets zoets wilt, kies dan voor pure chocolade (met minstens 70% cacao). Dat bevat antioxidanten en minder suiker dan melkchocolade.
Denk ook aan de bewerkte voedingsmiddelen. Denk aan witbrood, ontbijtgranen met veel suiker, en vleeswaren die zout en conserveringsmiddelen bevatten. Deze producten bieden weinig tot geen bescherming voor je hersenen.
Vocht, vocht, vocht: hydratatie is essentieel
Dit wordt zo vaak vergeten, maar het is zo simpel en zo belangrijk. Voldoende drinken is cruciaal voor de hersenfunctie. Uitdroging kan al snel leiden tot verwarring, sufheid en hoofdpijn. Bij mensen met Alzheimer is het dorstgevoel vaak minder sterk. Ze vergeten simpelweg te drinken.
Hoe zorg je ervoor dat er genoeg gedronken wordt?
• Zorg dat er altijd iets te drinken in de buurt staat. Een mooie beker of fles die prettig vasthoudt.
• Begin de dag met een groot glas water, nog voor het ontbijt.
• Wissel af. Water is het beste, maar thee (zonder suiker) telt ook mee. Bouillon is een fantastische manier om vocht en zout binnen te krijgen als de eetlust tegenvalt.
• Maak het leuk. Voeg een schijfje citroen of komkommer toe aan het water.
Hoeveel is genoeg? Probeer te mikken op 1,5 tot 2 liter per dag, tenzij een arts anders adviseert. Let op de kleur van de urine; is die heel donker, dan is er echt meer vocht nodig.
De uitdaging van het eten zelf
Als de dementie vordert, verandert de manier waarop iemand eet. Dit kan frustrerend zijn. Misschien morst iemand meer, of heeft hij moeite met het vasthouden van bestek. Dit is waar je praktisch moet zijn.
Zorg voor structuur en rust aan tafel. Geen televisie, geen drukte. Rust en aandacht helpen enorm bij de concentratie op het eten.
Pas het bestek en servies aan. Er zijn speciale hulpmiddelen. Denk aan bestek met dikkere handvatten, of borden met een hoge rand zodat het eten er niet zo makkelijk vanaf glijdt. Anti-slipmatten onder het bord kunnen ook wonderen doen. Dit maakt het eten zelfstandiger en minder stressvol.
Wat de temperatuur betreft: veel ouderen voelen minder goed hoe heet iets is. Controleer de temperatuur van warme maaltijden altijd goed voordat je het aanreikt. Liever lauwer dan te heet.
En als de kauw- of slikfunctie minder wordt? Dan is het tijd om te kijken naar aangepaste voeding. Denk aan: geprakte groenten, zachte vis, of eventueel gebonden soepen en maaltijden. Dit is een gesprek dat je het beste kunt voeren met de diëtist of de behandelaar. Zij kunnen adviseren over verdikkingsmiddelen als dat nodig is. Meer informatie over wat te eten bij Alzheimer vind je hier.
Supplementen: wanneer is het nodig?
Veel mensen vragen of ze vitaminepillen moeten slikken. Over het algemeen geldt: probeer de meeste voedingsstoffen uit echte voeding te halen. Dat is altijd beter omdat voedingsstoffen elkaar in de natuur versterken.
Toch zijn er een paar supplementen waar je voorzichtig mee moet zijn, of die juist vaak worden aangeraden bij geheugenklachten:
• Vitamine B12: Een tekort aan B12 kan geheugenproblemen veroorzaken die soms lijken op dementie. Als er een tekort is vastgesteld via bloedonderzoek, is suppletie noodzakelijk.
• Vitamine D: Veel ouderen hebben een tekort, zeker als ze weinig buiten komen. Vitamine D speelt een rol in het algehele welzijn. Overleg met de huisarts over de juiste dosering.
• Omega-3 (DHA/EPA): Als er echt geen vette vis gegeten wordt, kan een supplement een overweging zijn, maar overleg dit altijd, omdat een te hoge dosis soms bloedverdunnend werkt.
Belangrijk: voordat je met supplementen begint, praat erover met de arts of een gespecialiseerde diëtist. Sommige supplementen kunnen namelijk een wisselwerking hebben met medicatie die al gebruikt wordt.
Veelgestelde vragen
moet ik zout en suiker streng beperken?
Een strikte beperking is niet altijd nodig of haalbaar, zeker als het eten een strijd wordt. Richt je vooral op het verminderen van toegevoegde suikers en bewerkte zouten (die zitten veel in kant-en-klaarproducten). Gebruik liever kruiden en specerijen om smaak toe te voegen aan je gerechten. Een beetje zout bij de aardappels is vaak geen ramp, zolang de basis van je dieet maar gezond is. Voor meer informatie over gezonde voeding bij dementie is het belangrijk om de algemene voedingsrichtlijnen aan te houden.
wat doe ik als iemand alleen nog maar fruit wil eten?
Dat is een veelvoorkomend probleem. Fruit is gezond, maar het levert niet genoeg eiwitten en vetten voor de dagelijkse energiebehoefte. Probeer het fruit te combineren. Maak een smoothie met yoghurt of kwark, of serveer het fruit met een paar walnoten erbij. Zo voeg je de belangrijke bouwstoffen toe zonder dat het eten er meteen heel anders uitziet.
hoe vaak moet ik kleine maaltijden geven?
Als de eetlust vermindert of de spijsvertering trager wordt, zijn meerdere kleine maaltijden vaak beter te verdragen dan drie grote. Probeer elke drie uur iets aan te bieden, ook al is het maar een klein stukje brood, een paar crackers met wat avocado, of een klein kommetje soep. Dit houdt de energievoorziening stabiel en voorkomt dat iemand zich te vol voelt.